Niet alle cognitief sterk functionerende leerlingen halen op school de resultaten die bij hun potentieel passen. Met name jongens lopen soms vast: ze verliezen motivatie, gaan onderpresteren en vermijden schoolwerk. Project Talent deed onderzoek dat aantoont dat er diepere oorzaken zijn, zoals een laag zelfbeeld of het gevoel dat school geen betekenis heeft.
Twee paden naar onderpresteren
De onderzoekers baseerden zich op het Pathways to Underachievement Model (PUM) van Snyder en Linnenbrink-Garcia (2013). Dit model onderscheidt twee routes:
- Maladaptive Competence Beliefs Pathway – Jongeren geloven dat intelligentie vastligt en dat fouten maken bewijst dat ze “niet slim genoeg” zijn. Ze vermijden moeilijke taken of stellen werk uit. Dit gedrag, ook wel zelfhandicapping genoemd, beschermt hun zelfbeeld op korte termijn, maar versterkt onderpresteren op lange termijn.
- Declining Value Beliefs Pathway – Jongeren verliezen het gevoel dat school zinvol is. Ze ervaren vakken als saai of nutteloos, vooral als ze geen verband zien met hun interesses of toekomstplannen. Dit leidt tot afnemende motivatie en een grotere afstand tot school.
Onderzoeksmethode
Acht hoogbegaafde jongens (IQ ≥ 120) van 13 tot 16 jaar volgden een begeleidingsprogramma van vijf wekelijkse sessies. Vier jongeren richtten zich op het ontwikkelen van een groeimindset en het omgaan met fouten, terwijl de andere vier werkten aan het (her)ontdekken van persoonlijke waarden en interesses en het verbinden daarvan met schooltaken.
Resultaten
De begeleiding had positieve effecten:
- Minder faalangst en uitstelgedrag bij jongeren die werkten aan een groeimindset.
- Meer motivatie en betrokkenheid bij jongeren die schooltaken opnieuw betekenis gaven.
- Positieve veranderingen opgemerkt door ouders en leerkrachten, zoals actievere deelname en consequenter huiswerkgedrag.
Niet elke jongere reageerde even sterk, wat benadrukt dat maatwerk essentieel is.
Identiteitsontwikkeling als sleutel
Onderpresteren hangt niet alleen samen met motivatie, maar ook met identiteitsontwikkeling. School moet aansluiten bij de persoonlijke waarden en toekomstbeelden van jongeren. Interventies die hierop focussen, zoals reflectie-oefeningen en gesprekken over interesses, kunnen onderpresteren doorbreken
- Onderpresteren is geen luiheid: Het kan voortkomen uit angst om te falen of verlies van betekenis. Begrip en dialoog zijn belangrijker dan straffen.
- Persoonlijke aansluiting: Een gesprek over hobby’s of toekomstplannen kan meer motivatie opwekken dan een extra taak.
- Stimuleer een groeimindset: Benadruk inspanning en vooruitgang in plaats van enkel eindresultaten.