Hoe kunnen leerkrachten beter inspelen op de behoeften van hoogbegaafde leerlingen? Wat werkt echt bij het stimuleren van leesmotivatie? En hoe zorgen we ervoor dat elke leerling het beste uit zichzelf haalt? Bij de onderwijsonderzoekswerkplaats POINT werken drie onderzoekers aan antwoorden op deze vragen. Roeline Bijl, Kim Vogels – Lijbers en Kim Smeets delen hun inzichten en onderzoeken.

Roeline Bijl: professionalisering van leerkrachten op het gebied van hoge verwachtingen en differentieel gedrag

Ik ben Roeline Bijl en ik werk als onderzoeker bij de onderwijsonderzoekswerkplaats POINT. Daarnaast werk ik als orthopedagoog bij CBO Talent Development in Nijmegen. Vanuit POINT mag ik promotieonderzoek doen naar de professionalisering van leerkrachten op het gebied van hoge verwachtingen en het differentiële gedrag dat daaruit voortkomt. Dit doe ik onder begeleiding van mijn promotor prof. dr. Anouke Bakx en mijn copromotoren dr. Linda van den Bergh en dr. Jessie Hillekens.

Mijn eerste studie is intussen afgerond, dat is een reviewstudie om inzicht te krijgen in welke professionalisering al is gedaan en wat daarin werkt. Op basis daarvan hebben we een professionaliseringstraject opgezet, wat we onderzoeken op effectiviteit voor leerkrachten en leerlingen.

Kim Vogels – Lijbers: hoogbegaafdheid en lezen

Ik ben Kim Vogels-Lijbers en werk als onderzoeker en coördinator bij de onderwijsonderzoekswerkplaats POINT. Ook werk ik een dag in de week als leerkracht op een basisschool. Vanuit POINT mag ik promotieonderzoek doen naar hoogbegaafdheid en lezen. Dit doe ik onder begeleiding van mijn promotor prof. dr. Anouke Bakx en mijn copromotor dr. Sietske van Viersen.

Mijn eerste studie is intussen afgerond en richt zich op het cognitieve profiel van hoogbegaafde discrepante lezers in het basisonderwijs. Mijn tweede studie richt zich op de percepties van ouders en leerkrachten op de cognitieve capaciteiten van kinderen met dyslexie. Deze studie ligt nu ter beoordeling bij een wetenschappelijk journal. Momenteel werk ik aan studies die zich richten op welke factoren leesmotivatie van basisschool kinderen bevorderen en of deze factoren verschillen voor kinderen met dyslexie of kinderen met kenmerken van hoogbegaafdheid.

Kim Smeets: expertise en professionalisering van po-leerkrachten aan hb-leerlingen

Ik ben Kim Smeets en werk als onderzoeker en coördinator bij de onderwijsonderzoekswerkplaats POINT. Vanuit POINT doe ik promotieonderzoek naar de expertise en professionalisering van leerkrachten in het onderwijs aan hoogbegaafde basisschoolleerlingen. Prof. dr. Anouke Bakx is mijn promotor en dr. Ellen Rohaan en dr. Sanne van der Ven zijn mijn copromotoren.

Ik heb inmiddels mijn proefschrift afgerond en verdedig deze in juni. De studies uit mijn proefschrift richten zich op: de oordelen die leerkrachten hebben over de cognitieve vaardigheden van zowel hoogbegaafde als andere leerlingen; de samenhang tussen intelligentie, de leerkracht-leerling relatie en de oordelen van leerkrachten over de intelligentie van leerlingen; de kennis en houding van basisschoolleerkrachten ten aanzien van hoogbegaafde leerlingen; en het ontwerp en de effectiviteit van een professionaliseringsspel gericht op hoogbegaafdheid.

Niet alle cognitief sterk functionerende leerlingen halen op school de resultaten die bij hun potentieel passen. Met name jongens lopen soms vast: ze verliezen motivatie, gaan onderpresteren en vermijden schoolwerk. Project Talent deed onderzoek dat aantoont dat er diepere oorzaken zijn, zoals een laag zelfbeeld of het gevoel dat school geen betekenis heeft.

Twee paden naar onderpresteren

De onderzoekers baseerden zich op het Pathways to Underachievement Model (PUM) van Snyder en Linnenbrink-Garcia (2013). Dit model onderscheidt twee routes:

• Maladaptive Competence Beliefs Pathway – Jongeren geloven dat intelligentie vastligt en dat fouten maken bewijst dat ze “niet slim genoeg” zijn. Ze vermijden moeilijke taken of stellen werk uit. Dit gedrag, ook wel zelfhandicapping genoemd, beschermt hun zelfbeeld op korte termijn, maar versterkt onderpresteren op lange termijn.
• Declining Value Beliefs Pathway – Jongeren verliezen het gevoel dat school zinvol is. Ze ervaren vakken als saai of nutteloos, vooral als ze geen verband zien met hun interesses of toekomstplannen. Dit leidt tot afnemende motivatie en een grotere afstand tot school.

Onderzoeksmethode

Acht hoogbegaafde jongens (IQ ≥ 120) van 13 tot 16 jaar volgden een begeleidingsprogramma van vijf wekelijkse sessies. Vier jongeren richtten zich op het ontwikkelen van een groeimindset en het omgaan met fouten, terwijl de andere vier werkten aan het (her)ontdekken van persoonlijke waarden en interesses en het verbinden daarvan met schooltaken.

Resultaten

De begeleiding had positieve effecten:

• Minder faalangst en uitstelgedrag bij jongeren die werkten aan een groeimindset.
• Meer motivatie en betrokkenheid bij jongeren die schooltaken opnieuw betekenis gaven.
• Positieve veranderingen opgemerkt door ouders en leerkrachten, zoals actievere deelname en consequenter huiswerkgedrag.

Niet elke jongere reageerde even sterk, wat benadrukt dat maatwerk essentieel is.

Identiteitsontwikkeling als sleutel

Onderpresteren hangt niet alleen samen met motivatie, maar ook met identiteitsontwikkeling. School moet aansluiten bij de persoonlijke waarden en toekomstbeelden van jongeren. Interventies die hierop focussen, zoals reflectie-oefeningen en gesprekken over interesses, kunnen onderpresteren doorbreken

• Onderpresteren is geen luiheid: Het kan voortkomen uit angst om te falen of verlies van betekenis. Begrip en dialoog zijn belangrijker dan straffen.
• Persoonlijke aansluiting: Een gesprek over hobby’s of toekomstplannen kan meer motivatie opwekken dan een extra taak.
• Stimuleer een groeimindset: Benadruk inspanning en vooruitgang in plaats van enkel eindresultaten.

Lees hier meer over het onderzoek…